آن مالى از غير راه حلّيت آن ، اين است و جز اين نيست كه مىنشينند دو نشيننده به قصد امانت و حلال نيست از براى يكى از آن‌ها آن‌كه افشا بنمايد بر صاحب خود چيزى را كه مكروه مىدارد افشاى آن [ را ] . « 1 » و از قبيل وعده نمودن بر سبيل جزم يا آن‌كه در نيت او وفا كردن نباشد . و در حديث است كه وعدهء مؤمن با برادر ايمانى خود ، نذرى است كه كفاره ندارد ، پس هر كس كه خلف بنمايد پس به خلف نمودن خداوند ابتدا نموده و از براى مقت و غضب او متعرض شده است « 2 » ؛ بعد از آن ، استدلال به آيهء لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ « 3 » فرمودند . پس احتراز از وعدهء دروغ و از خلف وعد واجب و لازم است ، هرچند كه مشهور استحباب آن را دانسته‌اند « 4 » ، مگر اين‌كه عذرى داشته باشد كه او را مانع از وفا شده باشد ، پس در اين صورت ، چنان‌كه به خصوص منصوص است ، گناهى بر او نمىباشد . « 5 » و از قبيل كذب و دروغ ، مگر در مواقعى سه‌گانه كه سابقا دانسته شد ، و مگر در جايى كه به سبب ترك آن امرى بدتر و افحش از آن لازم آيد ، پس توريه نمايد و قسم ايضا بخورد ، كه چنان‌كه منصوص است بناى آن بر نيت او است نه نيت محلوف له . و در حديث است كه « ان فى المعاريض لمندوحه من الكذب » « 6 » ؛ يعنى به درستى كه در توريه نمودن ، هرآينه وسعتى است از براى فرار نمودن از دروغ . و از قبيل غيبت نمودن كه عبارت است از بروز دادن در غياب ، صفت ذميمه را كه در شخص معينى است و او آن را پوشيده مىدارد و مكروه مىدارد نسبت دادن آن را به او ، خواه آن‌كه ابراز به طريق تصريح يا تعريض يا كنايه يا كتابت يا اشاره يا تقليد و محاكات يا غير آن‌ها باشد . و امر غيبت بسيار عظيم است و در حديث نبوى است كه

--> ( 1 ) . محجة البيضاء ، ج 3 ، ص 327 و 328 و احياء علوم ، ج 2 ، ص 179 . ( 2 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 363 و 364 ، باب خلف الوعد ، ح 1 . ( 3 ) . صف : 2 . ( 4 ) . ر . ك : شيخ انصارى ، مكاسب ، چاپ سنگى ، ص 50 ، البته كلام ايشان صريح در عدم وجوب وفاء نيست ، بلكه مىفرمايد : « الكذب بهذا المعنى ليس محرما على المشهور » . ( 5 ) . فتح البارى ، ج 1 ، ص 90 ، باب 24 ؛ كنز العمال ، ج 3 ، ص 347 ، رقم 6869 ؛ إتحاف السادة المتّقين ، ج 7 ، ص 509 ؛ بيهقى ، سنن ، ج 10 ، ص 335 ، رقم 20838 ؛ احياء علوم ، ج 3 ، ص 133 و محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 239 . ( 6 ) . بحار الأنوار ، ج 69 ، ص 256 ؛ ر . ك : محجة البيضاء ، ج 5 ، ص 248 و احياء علوم ، ج 3 ، ص 139 .